Բյուրոկրատիան ընդդեմ Հայաստանի զարգացման

Ինչո՞ւ է պաշտոնյայի համար ավելի հեշտ կասեցնել նախաձեռնությունը, քան իրականացնել այն

Հայաստանում կա մի խնդիր, որը հազվադեպ է դառնում լուրջ քաղաքական եւ հասարակական քննարկումների առարկա, թեև դրա հետևանքները զգացվում են կյանքի գրեթե բոլոր ոլորտներում։ Խոսքը նախարարությունների, գերատեսչությունների և պետական հաստատությունների բյուրոկրատական ապարատի մասին է, որը հաճախ պետական որոշումների իրականացման մեխանիզմից վերածվում է երկրի զարգացման ճանապարհին կանգնած խոչընդոտի։

Նախարարները փոխվում են, կառավարությունները բարեփոխումների մասին են հայտարարում, ծրագրեր են մշակում, խոստանում աջակցել ներդրումներին ու նոր նախաձեռնություններին։ Սակայն քաղաքական որոշման և դրա գործնական իրականացման միջև գոյություն ունի համաձայնեցումների, եզրակացությունների ու թույլտվությունների մի ամբողջ համակարգ։

Հենց այստեղ շատ նախաձեռնություններ բախվում են գլխավոր խոչընդոտին՝ ոչ պարտադիր ուղղակի մերժման, այլ անվերջ քննարկման գործընթացի։

Նախաձեռնությունը կարելի է չարգելել։ Բավական է ամիսներով համաձայնեցնել փաստաթղթերը, լրացուցիչ տեղեկություններ պահանջել, նյութերը վերադարձնել լրամշակման և անընդհատ նոր ընթացակարգային դժվարություններ գտնել։

Շատերիդ կամ շատերիդ ծանոթների եւ ընկերների հետ պատահած կլինի. վարչապետից կամ նախարարից լսում ես՝ իրականացնում ենք այսպիսի կամ այնպիսի ծրագիր, որով աջակցում ենք նորարարություններին, բիզնեսին եւ այլն, գնում ես նախարարություն կամ այլ պետական կառույց եւ այնտեղ քեզ ժպտալով ասում են՝ դուք ճիշտ չեք հասկացել կամ չեք նկատել ութերորդ կետի ստորակետը։ Եւ վերջ։ այսքանով ավարտվում է ծրագիրը շատերի համար։

Արդյունքում նախագիծը կորցնում է արդիականությունը, ներդրողը՝ հետաքրքրությունը, իսկ նախաձեռնողը՝ պայքարը շարունակելու ցանկությունը։

Երրորդ և չորրորդ էշելոնների պաշտոնյաները. Իշխանություն՝ առանց հանրային պատասխանատվության

Քաղաքական քննարկումներում ընդունված է խոսել վարչապետի, նախարարների և գերատեսչությունների ղեկավարների մասին։ Մինչդեռ բազմաթիվ գործնական որոշումներ կախված են աշխատակիցներից, որոնց անունները հասարակությանը գրեթե հայտնի չեն կամ հայտնի չեն։

Դրանք բաժինների պետերն են, վարչությունների ղեկավարները, եզրակացություններ պատրաստող և փաստաթղթեր համաձայնեցնող մասնագետները։

Նրանք չեն ձևավորում պետական քաղաքականությունը, սակայն հենց նրանց մակարդակում հաճախ որոշվում է կոնկրետ նախաձեռնության ճակատագիրը։

Քաղաքական ղեկավարությունը կարող է աջակցել նախագծին, բայց դրա իրականացման համար անհրաժեշտ են տասնյակ վարչական գործողություններ։ Եվ յուրաքանչյուր փուլում գործընթացը դանդաղեցնելու հնարավորություն է առաջանում։

Պատգամավորներից մեկը մեկ անգամ հավաքել էր տարբեր նախարարությունների եւ գերատեսչությունների կայացրած որոշումները մեկ առանձին խմբի վերաբերյալ, հավաքել մեկտեղ եւ ներկայացրել որպես օրենքի նախագիծ, նախարարություններից մեկի ինչ որ բաժին այն սուր քննադատության էր ենթարկել, նշելով, թե դրանց իրականացումը անհնար է, մինչդեռ դրանք գործող կարգավորումներ էին։

Միթե՞ նա պատասխան կրեց. Իհարկե՝ ոչ։

Ընդ որում՝ ձևականորեն ամեն ինչ կարող է կատարվել օրենքի շրջանակում։ Առանձին վերցրած յուրաքանչյուր պահանջ հիմնավոր է թվում, բայց դրանց ամբողջությունը երբեմն վերածվում է որոշման փաստացի արգելափակման մեխանիզմի։

Ինչո՞ւ է պաշտոնյայի համար ձեռնտու ասել «ոչ»

Բյուրոկրատական համակարգի հիմնական խնդիրներից մեկը պատասխանատվության սխալ բաշխումն է։

Պատկերացնենք երկու իրավիճակ։ Առաջինում պետական ծառայողն աջակցում է ոչ սովորական նախաձեռնությանը, լուծում առաջարկում և պատասխանատվություն ստանձնում։ Եթե խնդիրներ առաջանան, հենց նրա ստորագրությունը կարող է ծառայողական ստուգման առարկա դառնալ։

Երկրորդում պաշտոնյան մերժում է համաձայնեցումը կամ հետաձգում քննարկումը և գործնականում գրեթե ոչինչ չի վտանգում։

Այսպես ձևավորվում է կառավարման վտանգավոր տրամաբանություն.

Ընդունված որոշման համար կարող են պատժել։ Իսկ չկայացված որոշման համար հաճախ ոչ ոք պատասխան չի պահանջում։

Նման համակարգում զգուշավորությունը դառնում է մասնագիտական առավելություն, իսկ նախաձեռնողականությունը՝ լրացուցիչ ռիսկ։ Աստիճանաբար ձևավորվում է ծառայողական մշակույթ, որտեղ գլխավոր ձեռքբերումը համարվում է դիտողությունների բացակայությունը, ոչ թե արդյունքը։

Ինը ամիս դիմադրություն. խոսուն օրինակ

Հատկապես խոսուն է մի որոշման պատմություն, որի արագ ընդունմամբ շահագրգռված էին Հայաստանի վարչապետը, փոխվարչապետը և Ազգային ժողովի պատգամավորներ։

Խոսքը պետության շահերից բխող որոշման մասին էր։ Թվում էր՝ նման քաղաքական աջակցության պայմաններում վարչական ընթացակարգերը պետք է հնարավորինս արագ ավարտվեին։

Սակայն բյուրոկրատական ապարատը համառորեն դիմադրում էր։ Չնայած բարձրաստիճան պաշտոնյաների հետևողական պահանջներին ու ճնշմանը, բառիս դրական իմաստով՝ որոշումը հնարավոր եղավ ընդունել միայն ինը ամիս անց։

Ինը ամիս՝ երկրի ղեկավարության շահագրգռվածության պայմաններում։

Իսկ հիմա պատկերացնենք՝ ինչ է տեղի ունենում սովորական քաղաքացիների, գործարարների կամ հասարակական կազմակերպությունների նախաձեռնությունների հետ, որոնց հետևում  կանգնած չեն վարչապետը, փոխվարչապետը կամ պատգամավորները միասին վերցրած։

Քանի՞ նման նախագիծ ընդհանրապես չի հասնում իրականացման փուլին։ Քանի՞ օգտակար առաջարկ է անհետանում նախարարությունների աշխատասենյակներում։

Սա ստիպում է մտածել, թե վարչական համակարգն ինքնուրույն որքանով է ունակ ապահովելու պետական առաջնահերթությունների իրականացումը։

Պատիժ՝ նախաձեռնության համար, հանգստություն՝ անգործության դիմաց

Կա ևս մեկ բնորոշ օրինակ։ Հայաստանի համայնքներից մեկի ղեկավարը հանդես եկավ կարևոր նախաձեռնությամբ և կարողացավ իրականություն դարձնել այն, ինչի մասին բնակիչները վաղուց էին երազում։

Նախագիծն իրականացվեց, մարդիկ ստացան շոշափելի արդյունք։

Բայց այժմ համայնքի ղեկավարին պարբերաբար կանչում են քննչական մարմիններ, քանի որ իրականացման ընթացքում որոշ տեխնիկական բացթողումներ կամ անճշտություններ են հայտնաբերվել։

Իհարկե, օրենքի ցանկացած խախտում պետք է ստուգվի, իսկ հանրային միջոցները՝ օգտագործվեն օրինական։ Սակայն սկզբունքորեն կարևոր է տարբերել դիտավորյալ չարաշահումները հասարակության համար օգտակար նախագիծ իրականացնելիս թույլ տրված տեխնիկական սխալներից։

Իսկ հիմա նայենք մեկ այլ համայնքի ղեկավարի։ Նա ոչինչ չի նախաձեռնել, էական ոչինչ չի կառուցել, տեսանելի որևէ ծրագիր չի իրականացրել։ Փոխարենը հանգիստ շարունակում է կառավարել, որովհետև չի կայացրել այնպիսի որոշումներ, որոնք կարող էին հարցեր առաջացնել ստուգող մարմինների մոտ։

Ստացվում է պարադոքս. մեկը ռիսկի է դիմում, ստեղծում և հետո ստիպված է բացատրություններ տալ, իսկ մյուսը ռիսկի չի դիմում, ոչինչ չի ստեղծում և իրեն շատ ավելի հանգիստ է զգում։

Եթե համակարգն ավելի մեծ ռիսկեր է ստեղծում գործողների, քան անգործների համար, այն անխուսափելիորեն վերարտադրում է անգործությունը։

Հենց այդ պատճառով պետությունը պետք է սովորի տարբերել բարեխիղճ նախաձեռնությունը չարաշահումից, իսկ վարչական սխալը՝ հանցագործությունից։

Գերմանական և իտալական մոդելներ. ի՞նչն է կարևոր Հայաստանի համար

Պետական կառավարման գիտության մեջ առանձնացվում են վարչական տարբեր ավանդույթներ, այդ թվում՝ գերմանական և նապոլեոնյան, որին սովորաբար դասվում է Իտալիան։

Գերմանական ավանդույթը մեծապես հիմնված է մասնագիտական կարողությունների, լիազորությունների հստակ բաշխման, իրավական որոշակիության և անձնական պատասխանատվության սկզբունքների վրա։

Իտալական համակարգը պատմականորեն բնութագրվում է օրենսդրության մեծ դերով, ձևականացված ընթացակարգերով և վարչական վերահսկողությամբ։

Սակայն պարզունակ կլիներ պնդել, թե գերմանական բյուրոկրատիան միշտ արդյունավետ է, իսկ իտալականը միայն խոչընդոտում է զարգացմանը։ Երկու համակարգերն էլ ունեն առավելություններ և թերություններ։

Հայաստանի համար գլխավոր հարցը մոդելներից մեկը մեխանիկորեն պատճենելը չէ։

Անհրաժեշտ է ստեղծել համակարգ, որտեղ օրենքի պահպանումը զուգորդվում է լուծումներ, այլ ոչ միայն խոչընդոտներ գտնելու պարտականության հետ։

Պաշտոնյան պետք է կարողանա ոչ միայն բացատրել, թե ինչու հնարավոր չէ նախագիծն իրականացնել, այլ նաև առաջարկել դրա իրականացման օրինական ուղիներ։

Ինչո՞ւ բարեփոխումները միշտ չէ, որ արդյունք են տալիս

Հայաստանի պետական կառավարման խնդիրներն արտացոլված են նաև միջազգային հետազոտություններում։

2025 թվականի դեկտեմբերին հրապարակված Հայաստանի պետական կառավարման գնահատականում SIGMA ծրագիրը՝ ՏՀԶԿ-ի և Եվրոպական միության համատեղ նախաձեռնությունը, արձանագրում է որոշակի առաջընթաց, մասնավորապես պետական ֆինանսների կառավարման և ծառայությունների թվայնացման ոլորտներում։

Միաժամանակ նշվում են բարեփոխումների իրականացման, միջգերատեսչական համակարգման, կադրային քաղաքականության և արդյունքների գնահատման դժվարությունները։

Սա հաստատում է, որ անհրաժեշտ է ուշադրություն դարձնել ոչ միայն ընդունվող որոշումներին, այլև պետական ապարատի՝ դրանք կյանքի կոչելու կարողությանը։

Չէ՞ որ պետական կառավարումը պատրաստված փաստաթղթերի քանակի մրցույթ չէ։ Դրա արդյունավետությունը պետք է որոշվի կոնկրետ արդյունքներով։

Ի՞նչ է անհրաժեշտ փոխել

Հայաստանին անհրաժեշտ է համակարգ, որտեղ մասնագիտական նախաձեռնողականությունը կլինի առավելություն, ոչ թե լրացուցիչ ռիսկերի աղբյուր։

Առաջին հերթին պետք է անձնական պատասխանատվություն սահմանել վարչական ընթացակարգերի անհիմն ձգձգման համար։

Եթե նախագիծը հնարավոր չէ իրականացնել առաջարկված տեսքով, պետական մարմինը պետք է ոչ միայն բացատրի մերժման պատճառները, այլև հնարավորության դեպքում առաջարկի օրինական այլընտրանքներ։

Ստորաբաժանումների ղեկավարների աշխատանքը պետք է գնահատվի ոչ միայն ձևական պահանջների պահպանմամբ, այլև որոշումների որակով, դիմումների քննարկման ժամկետներով և ձեռք բերված արդյունքներով։

Պետք է պաշտպանել նաև բարեխիղճ պետական և համայնքային ծառայողներին, որոնք գործում են հանրության շահերից ելնելով՝ միաժամանակ նրանց չազատելով իրական խախտումների համար պատասխանատվությունից։

Եվ վերջապես պետք է փոխվի վարչական մշակույթը։ Պաշտոնյան, որը ոչինչ չի առաջարկում, ոչինչ չի լուծում և միայն փաստաթղթեր է փոխանցում մի աշխատասենյակից մյուսը, չպետք է ինքնաբերաբար համարվի օրինակելի ծառայող։

Եզրակացության փոխարեն

Հայաստանին անհրաժեշտ է ուժեղ և մասնագիտական պետական ապարատ։ Բայց բյուրոկրատիայի ուժը պետք է դրսևորվի ոչ թե նախաձեռնությունները կանգնեցնելու կարողությամբ, այլ օրինականությունն ապահովելու և միաժամանակ զարգացմանը նպաստելու հմտությամբ։

Սա հատկապես կարևոր է Հայաստանի համար, որտեղ յուրաքանչյուր ներդրումային նախագիծ, նոր արտադրություն և իրականացված մարզային նախաձեռնություն էական նշանակություն ունի։

Պետությունը կորցնում է, տուժում է ոչ միայն այն ժամանակ, երբ պետական ծառայողները սխալ որոշումներ են ընդունում, այլ նաև այն ժամանակ, երբ անհրաժեշտ որոշումներն ընդհանրապես չեն ընդունվում։

Եվ գուցե Հայաստանում պետական կառավարման բարեփոխման կարևորագույն խնդիրներից մեկը հենց այն հարցի փոփոխությունն է, որը պաշտոնյան ինքն իրեն տալիս է։

Սովորական «Ինչո՞ւ դա չի կարելի անել» հարցի փոխարեն պետք է հայտնվի մեկ ուրիշը. «Ինչպե՞ս կարելի է այն անել օրինական, արդյունավետ և պետության շահերից ելնելով»։

Top News.am