Հոկտեմբերի 16-ը Հայ մամուլի օրն է. 1794-ից մինչև TikTok

Այսօր լուրը կարող է հասնել ընթերցողին վայրկյանների ընթացքում․ բավական է բացել լրատվական կայքը կամ սոցիալական ցանցը։ Սակայն ավելի քան երկու դար առաջ տեղեկություն ստանալու հնարավորությունները բոլորովին այլ էին։

Հայերեն առաջին պարբերականը լույս տեսավ ոչ թե Հայաստանում, այլ Հնդկաստանի Մադրաս քաղաքում։ 1794 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Հարություն քահանա Շմավոնյանի նախաձեռնությամբ հրատարակվեց «Ազդարար» ամսագիրը՝ սկիզբ դնելով հայ պարբերական մամուլի պատմությանը։ Այսօր՝ Հայ մամուլի օրը, այդ ճանապարհը հիշելու հետ մեկտեղ պետք է հասկանալ նաև, թե ինչպես են փոխվել տեղեկատվություն տարածելու ձևերը, լրագրողի աշխատանքն ու ընթերցողի սպասելիքները։

Այն ժամանակ, երբ տեղեկատվությունը տարածվում էր տպագիր էջերի միջոցով, պարբերականի ստեղծումն ինքնին կազմակերպչական մեծ աշխատանք էր պահանջում։ Լուրը պետք էր հավաքել, խմբագրել, տպագրել և հասցնել ընթերցողին։ Այսօր այդ ճանապարհը կարող է տևել մի քանի րոպե, նույնիսկ՝ վայրկյան:

Բայց դեռ 18-րդ դարում հայերեն պարբերական ունենալու գաղափարը ցույց էր տալիս, որ համայնքին անհրաժեշտ էր տեղեկություն ստանալու և իրար հետ հաղորդակցվելու կայուն միջոց։ Հայ մամուլը զարգանում էր ոչ միայն որպես տեղեկատվություն տարածելու միջոց, այլև որպես հասարակական մտքի ձևավորման հարթակ։ Պարբերականներում քննարկվում էին կրթության, մշակույթի, ազգային ինքնության, հասարակական կյանքի և քաղաքականության հարցեր։ Մամուլը հնարավորություն էր տալիս տարբեր համայնքներում ապրող հայերին տեղեկանալու միմյանց կյանքին և մասնակցելու ընդհանուր քննարկումներին։

Խորհրդային շրջանում մամուլի հնարավորություններն ու սահմանափակումները պայմանավորված էին պետական վերահսկողությամբ։ Լրատվամիջոցները գործում էին գրաքննության պայմաններում, և հանրային նշանակության որոշ իրադարձություններ չէին կարող ազատորեն լուսաբանվել։

Այդ ժամանակաշրջանը ցույց է տալիս, որ տեղեկատվության տարածման հնարավորությունը միայն տեխնոլոգիական հարց չէ։ Նույնիսկ երբ գոյություն ունեն թերթեր, տպարաններ և մասնագիտական խմբագրություններ, հանրությունը կարող է չստանալ ամբողջական պատկեր, եթե հրապարակումների բովանդակությունը սահմանափակվում է արտաքին վերահսկողությամբ։

Այսօր տեղեկատվություն տարածելու հնարավորություն ունեն ոչ միայն լրատվամիջոցները, այլև անհատները, բլոգերներն ու բովանդակություն ստեղծողները։ Իրադարձության մասնակիցը կարող է տեսանյութ հրապարակել մինչև լրագրողի դեպքի վայր հասնելը, իսկ ականատեսի նկարահանած կադրերը կարող են դառնալ լրատվական նյութի սկզբնաղբյուր։

Սակայն տեղեկատվության տարածման հնարավորությունների ընդլայնումը նոր խնդիրներ էլ է առաջացրել։ Սոցիալական ցանցերում արագ տարածվող հրապարակումները միշտ չէ, որ ստուգված են։ Տեսանյութը կարող է ներկայացվել առանց ժամանակի և վայրի նշման, հին կադրերը՝ որպես նոր իրադարձություն, իսկ իրական փաստերը՝ մոլորեցնող մեկնաբանություններով։

Այս պայմաններում լրագրողի գործառույթը չի վերանում։ Ընդհակառակը՝ տեղեկատվությունը ստուգելու, աղբյուրները համադրելու, իրադարձության համատեքստը բացատրելու և փաստը ենթադրությունից տարբերելու աշխատանքն ավելի կարևոր է դառնում։ Եթե սոցիալական ցանցի օգտատերը կարող է պարզապես տարածել իրեն հասած տեղեկությունը, ապա մասնագիտական լրատվամիջոցից ակնկալվում է ստուգել դրա իսկությունը և պատասխանատվություն կրել հրապարակման համար։

«Ազդարար»-ի ժամանակներից մինչև TikTok փոխվել են տեղեկատվության փոխանցման միջոցները, հրապարակման արագությունն ու լսարանի հետ հաղորդակցվելու ձևերը։ Սակայն մեկ հարց մնում է անփոփոխ՝ ապահովել ընթերցողին հասնող տեղեկատվության հավաստիությունն ու օգտակար լինելը։

Հայ մամուլի օրվա խորհուրդը միայն անցած ճանապարհը գնահատելը չէ։ Դա նաև հնարավորություն է՝ մտածելու այն պատասխանատվության մասին, որը պետք է պահպանվի տեխնոլոգիական ցանկացած փոփոխության պայմաններում։ Լուրն այսօր կարող է տարածվել վայրկյանների ընթացքում, բայց դրա հավաստիությունը շարունակում է կախված լինել փաստերի ստուգումից, աղբյուրների նկատմամբ քննադատական մոտեցումից և լրագրողական աշխատանքի որակից։

1794 թվականին հայերեն պարբերական ստեղծելու համար անհրաժեշտ էր տպարան, խմբագրական աշխատանք և ընթերցողին հասնելու ուղի։ Այսօր այդ ուղիները շատացել են, բայց հանրությանը տեղեկացված պահելու հիմնական խնդիրը չի փոխվել։ Թվային դարաշրջանում ևս մամուլի արժեքը որոշվում է ոչ միայն նրանով, թե որքան արագ է լուրը հասնում մարդկանց, այլև նրանով, թե որքանով կարելի է վստահել այդ լուրին։

Շողեր Ղլիջյան