Ճիշտ չէ «Մարտի 1»-ը գործը համարել Հայաստանի իրավական համակարգի ալֆան ու օմեգան. Ռուբեն Մելիքյան

NEWS.am-ի հարցազրույցը Արցախի նախկին օմբուդսմեն, Արդարադատության ակադեմիայի նախկին ռեկտոր, իրավաբան, իրավաբանական գիտությունների թեկնածու Ռուբեն Մելիքյանի հետ։

ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն առաջ է քաշել ՀՀ-ում անցումային արդարադատության մարմիններ ստեղծելու գաղափարը: Մեր պարագայում դա ի՞նչ է ենթադրում՝ հաշվի առնելով, որ մասնագետների պնդմամբ, այն երկրները, որոնք դա կիրառել են, այլ իրավիճակներում են եղել:

Ես առիթ ունեցել եմ որոշակի մեկնաբանություններ անել անցումային արդարադատության օրակարգի վերաբերյալ, որը Հայաստանում օգոստոսի կեսերից իրավավաբանական հանրությունը քննարկում է, եւ իմ մոտեցումներն այս հարցում չեն փոխվել: Մի փոքր ուսումնասիրելով անցումային արդարադատության վերաբերյալ մանսագիտական գրականությունը, տարբեր փորձագետների կարծիքները, ավելի եմ ամրապնդվում այն մոտեցման մեջ, որ եթե խոսքը վերաբերում է անցումային արդարադատության դատական տարրերին, ապա մեր դատական համակարգն իր բոլոր թերություններով, անհամեմատելի է այն պետությունների դատական համակարգերի հետ, որոնք իրավացիորեն անցումային արդարադատության մեխանիզմներ են կիրառել դատական տարրերի ձեւով: Օրինակ, այսօր Ամերիկյան համալսարանում բավական ներկայացուցչական քննարկում է եղել, որտեղ փորձագետներ են եկել արտերկրից եւ ներկայացնում են այնպիսի երկրների փորձը, ինչպիսին է օրինակ, Սիերա Լիոնեն: Նրանք վստահ չեն, որ իրենց փորձով համեմատելի են Հայաստանի հետ: Խնդիրն այն է, որ Հայաստանի արդարադատության համակարգը, ունենալով լուրջ թերություններ, ունենալով խնդիրներ, որոնք հրատապ ուշադրության կարիք ունեն, միաժամանակ որոշակի զարգացման շրջափուլ է անցել, որը հնարավորություն է տալիս ավանդական միջոցներով այն դարձնել ավելի վստահելու ու արդյունավետ հանրության համար: Խնդիրն առաջիւն հերթին այն է, որ դատական համակարգին չի հաջողվել իրական աշխատանքը դարձնել հանրային ընկալում, այսինքն իրականում մեր դատական համակարգն ավելի լավ վիճակում է, քան հանրությունն այն ընկալում է: Դրա պատճառներից մեկն էլ օրենքներն են, որովհետեւ մեր արդարադատության համակարգգը կանոնակարգող շատ իրավական դրույթներ ստեղծում են հանրության բացասական ընկալում արդարադատության նկատմամբ: Հատկապես խոսքը վերաբերում է ժամկետներին: Մեր դատական համակարգը շատ ավելի ֆորմալիստական է, քան պետք է լիներ:Այլ կերպ ասած, մենք սխալ ուղղությամբ ենք գնում, եւ ես այն մոտեցման կողմնակիցն եմ, որ անցումային արդարադատության օրակարգը կարող է վնասել ոչ թե օգնել դատական իշխանության խնդիրների լուծմանը, որովհետեւ մեր ամբողջ ռեսուրսը կարող է կենտրոնացվել անցումային արդարադատության տարրերի վրա եւ մենք մոռանանք ավանդական արդարադատության հետ կապված խնդիրները՝ դրանք թողնելով ինքնահոսի:

Ավանդական արդարադատությունն ի՞նչ տեսք է ունենալու գործնականում:

Ես եւ կարծում եմ՝ որեւէ մեկը գաղափար չունի այդ մասին, որովհետեւ ընդամենը քննարկման փուլում ենք: Շատերն ասում են՝ կքննարկենք, առաջարկներ կանենք, դրանց հիմնական մասը լինելու է ոչ ֆորմալ արդարադատության համակարգին վերաբերող, բայց իմ միտքն այն է, որ անգամ այս քննարկումների ռեսուրսը ոչ միշտ է, որ արդյունավետ է, որովհետեւ այն սպառում է, ըստ էության, ճիշտ քննարկումների ռեսուրսը: Իսկ ինչպես անենք, որ դատական համակարգի վստահելիությունը բարձրանա: Ո՞ր օրենքներն են դրան խանգարում, ինչպե՞ս անենք, որ Բարձրագույն դատական խորհուրդը, որ նոր է ձեւավորվել, իսկապես ունենա հանրային վստահություն, այլ ոչ թե ընդունի որոշումներ, որոնք իրավաբանական հանրության ճնշող մեծամասնության կողմից հասկանալի չեն:

Անցումային արդարադատության մարմինների ստեղծումը կարո՞ղ է համարվել որպես անվստահություն գործող դատական համակարգին:

Ես դեռեւս այդպիսի հետեւության չեմ կարող գալ, բայց եթե մենք վերադառնանք անցումային արդարադատությունն օրակարգ բերող վարչապետի ելույթին, ապա այն իմ պատկերացմամբ խիստ քննադատելի է, որովհետեւ գործադիր իշխանությունը, ի դեմս վարչապետի, կատարել է հայտարարություններ արդարադատության համակարգի վերաբերյալ,որոնք իմ պատկերացմամբ, սկզբունքորեն վտանգում են արդարադատություն իրականացնող մարմնի գործունեության արդյունավետությունը եւ էլ ավելի են նվազեցնում առանց այն էլ ցածր հանրային վստահությունը: Իսկ այդ հանրային վստահությունն անարդարացիորեն է ցածր: Այսինքն պետական մտածողության տեսանկյունից այդ ելույթում նշված հայտարարությունները, մեղմ ասած, հակաարդյունավետ են:

Նախօրեին առաջին փոխվարչապետ Արարատ Միրզոյանը պարզաբանեց անցումային արդարադատության գաղափարը, որը բաղկացած է երեք փուլերից՝ մեղքի արձանագրում, ներման խնդրանք եւ ներում:

Գուցե առաջին փոխվարչապետն ինքը օրինակ ծառայի եւ այդ ընթացակարգով անցնի:

«Մարտի 1»-ի գործերով արդեն կան ՄԻԵԴ-ի առաջին որոշումները: Ինչպես կմեկնաբանեք դրանք:

Ես հետեւեցի հանրային դիսկուրսին եւ տեսա, որ կար մոտեցում, որ դա հիմնարար նշանակության փաստաթղթեր են, որ դրանք փոխում են մեր ամբողջ իրավական համակարգի վերաբերյալ պատկերացումները, որ այդ վճիռները գրեթե այն նշանակությունն ունեն իրավական համակարգի համար, ինչ օրինակ, ամերիկյան «Մարբուրին ընդդեմ մեդիսոնի» գործը: Ես հասցրեցի դրանք ուսումնասիրել. Խոսքը երեք վճիռների է վերաբերում: Ես դրանք կանվանեի հերթական 96-րդ, 97-րդ եւ 98-րդ վճիռները Հայաստանի վերաբերյալ: Այո, դրանք ունեն առավել մեծ կարեւորություն, քան միջին վիճակագրական վճիռները Հայաստանի վերաբերյալ: Բայց ես գիտեմ շատ ավելի կարեւոր վճիռներ, որոնք վերաբերում են Հայաստանին: Օրինակ, «Չիրագովը եւ այլք ընդդեմ Հայաստանի Հանրապետության», օրինակ «Բայաթյանը եւ այլք ընդդեմ Հայաստանի Հանրապետության»: Ես համաձայն չեմ այն մոտեցմանը, որ դրանք վճիռներ են, որոնք ունեն իրավիճակը սկզբունքորեն փոխող վճիռների նշանակություն: Բայց պետք է հիշենք, որ դրանք վերաբերում են մարտի 1-ի իրադարձությունների սկզբնական հատվածին, այսինքն Ազատության հրապարակում տեղի ունեցած իրադարձություններին: Այո, Եվրոպական դատարանը շատ կարեւոր արձանագրումներ է արել, որոնք մենք պետք է հիմք ընդունենք, բայց միայն այդքանը, ոչ ավելին: Խախտումներ են արձանագրել, այդ խախտումները շատ կարեւոր են, որ արձանագրվել են: Դրա կարեւորությունը մենք չպետք է նվազեցնենք, բայց նաեւ չպետք է մեծացնենք ու դարձնենք գրեթե հիմնարար նշանակության փաստաթղթեր: Դա այդպես չէ: Ի դեպ, ես ոչ պակաս կարեւոր կհամարեի «Գուլյանն ընդդեմ Հայաստանի Հանրապետության» վճիռը, որը կյանքի իրավունքին է վերաբերում: Ես ամենեւին Գուլյանի վճռի բովանդակությունը, որի մասին անարդարացիորեն քիչ է խոսվում, գուցե այն պատճառով, որ այն չունի քաղաքական նշանակություն որոշ իրավաբանների համար, բայց այն ոչ պակաս կարեւոր է, քանի որ այն վերաբերում է կյանքի իրավունքի հիմնարար ասպեկտներին եւ պետության արդյունավետ քննության հետ կապված խնդիրներին: Այդուհանդերձ, դրանք հերթական վճիռներն են, որոնք ունեն միջինից ավելի մեծ կարեւորություն:

Որոշ իրավաբաններ համարում են, որ «Մարտի 1»-ի գործը ենթակա է զրոյից քննության: Ինչպե՞ս եք վերաբերում նման մոտեցմանը:

Ես չգիտեմ՝ զրոյից քննություն ինչ է նշանակում: Դա քրեական գործ է, որը հիմա քննության փուլում է գտնվում: Այդ առնչությամբ ոչինչ ասել չեմ կարող ասել:

Հնչում են կարծիքներ, որ «Մարտի 1»-ի գործով բոլոր դատավորները, որոնք դատապարտել են մարդկանց այս կամ այն հոդվածով, ներկա պայմաններում լրջագույն պարզաբանումներ տալու անհրաժեշտության առջեւ են կանգնել: Կիսո՞ւմ եք այդ տեսակետը:

Քաղաքական նկատառումներով վերցնել անջատել մեկ կոնկրետ գործ եւ այն հակադրել ամբողջ իրավական համակարգին, ես այդ մոտեցմանը կողմնակիցը չեմ: Սա պետություն է, որն ունի զարգացման ուղի: Պետությունը սխալներ է թույլ տալիս, այդ սխալները լինում են մեծ եւ փոքր: Որեւէ մեկս չենք կարող ուրանալ այն մեծագույն ողբերգությունը, որ մարտի 1-ին եղել է: Բայց միաժամանակ «Մարտի 1»-ը համարել մեր իրավական համակարգի ալֆան եւ օմեգան, սխալ է: Հետեւաբր, ինչպես ցանկացած այլ գործեր քննած դատավորներ, այնպես էլ տվյալ գործերը քննած դատավորներ նույն իրավական ընթացակարգերի, նույն իրավական հիմքերի դեպքում կամ որոշակի ընթացակարգերի ենթարկվեն, կամ չենթարկվեն: Ես այստեղ հատուկ մոտեցման անհրաժեշտություն չեմ տեսնում: Ավելին, այն համարում եմ խւիստ վտանգավոր: Իսկ արդյոք մի օր իշխանությունը չի փոխվի եւ մեկ այլ իշխանություն չի գա եւ համարի, որ մեր իրավական համակարգի ալֆան եւ օմեգան մեկ այլ իրավական փաստ է: Ես չեմ ուզում, որ ես եւ իմ երեխաների սերունդն անընդհատ առաջ գնալու փոխարեն հետ նայենք: Մեզ պետք է ավելի շատ պետական մոտեցում եւ անձնական վրեժխնդրության կասկածների փարատում:

Ձեր կարծիքով, ԱԱԾ եւ ՀՔԾ ղեկավարների հայտնի հեռախոսազրույցի բովանդակությունը, ի թիվս այլ բաների, չի՞ պարունակում իրավախախտման տարրեր:

Ես գիտեմ, որ այդ հարցով քննություն է ընթանում, քրեական գործ է հարուցվել նաեւ այս փաստի վերաբերյալ: Նախ արտահոսքի վերաբերյալ քրեական գործ հարուցվեց, հետո նաեւ բովանդակության վերաբերյալ: Նաեւ գործում է ԱԺ քննիչ հանձնաժողով, որն այդ առիթով է ստեղծվել, բայց, որքան հասկացա, նույն փաստերը չի քննում: Այս պահին ես ձեռնպահ կմնամ որեւէ դատողություն անելուց, բայց ես համարում եմ, որ քաղաքական պատճառներով է պայմանավորված շատ իրավաբանների միանգամից առաջացած մոտեցումը, որ ի՞նչ է եղել որ, բովանդակությունը որեւէ խնդիր չի պարունակում: Այո, բովանդակությունը խնդիրներ ունի եւ այդ խնդիրները չտեսնելը մասնագիտական տեսանկյունից անհասնակալի է:

Դուք այստեղ օրենքը մանիպուլացնելու փորձեր չե՞ք տեսնում:

Ես կարծում եմ, որ ցանկացած օրենքի կիրառում պետք է լինի ոչ միայն իրավական հիմքերով պայմանավորված, այլեւ ոչ խտրական տարբեր գործերի հետ կապված: Չպետք է լինի հիմնավորված կասկած, որ օրենքը կիրառվում է խտրական: Այս պահին ես ձեռնպահ կմնամ սրա վերաբերյալ պատասխանտու դատողություն անելուց, բայց նման առնվազն կասկածներ, այո, կան:

Ձեր կարծիքով, ի սկզբանե ինչպե՞ս բնութագրվեցին «Սասնա ծռեր» խմբի գործողությունները:

Ես քրեական իրավունքի մասնագետ չեմ, չեմ կարող դրա վերաբերյալ մոտեցում արտահայտել, բայց գիտեմ, որ տարբեր կարծիքներ կային: Ես միանշանակ կդժվարանայի այստեղ որոշակի կարծիք հայտնել, ես կարող եմ այն պնդել, որ ընդհանրապես, քրեական իրավունքի առանձնահատկությունն այն է, որ արարքների որակումը ավելի խիստ հոդվածով կատարվում է միայն այն դեպքում, երբ այդ որակումը միանշանակ է: Եվ միայն այն փաստը, որ այն ժամանակ կար մասնագիտական վեճ, ապա ես ողջունելի եմ համարում, որպեսզի մեղադրանքը լինի միանշանակ, այլ ոչ թե կասկածելի: Մնացածը քաղաքականություն է: Միգուցե երկրների մեծամասնությունում այս արարքները կորակվեին որպես ահաբեկչություն, բայց մենք պետք է հաշվի առնենք Հայաստանի քրեական օրենսգիրքը, որն ունի իր ձեւակերպումները, որտեղ կան մասնագիտական նրբություններ: Այսինքն ես միանշանակ մոտեցում այստեղ չհայտնեմ՝ հաշվի առնելով, որ այստեղ քրեական իրավունքի մասնագիտական խնդիր է, իսկ ես քրեական դատավարության մասնագետ եմ: Ավելին, մի փոքր թարմ չեն այս հարցերը, քանի որ երկու տարի առաջփվա դեպքերի մասին է խոսքը:

Դուք հիշատակեցիք «Չիրագովն ու այլք ընդդեմ Հայաստանի Հանրապետության» գործը: Այն հիմա ո՞ր փուլում է:

Գործը գտնվում է Նախարարների կոմիտեում, կատարման փուլում, կողմերը ներկայացնում են իրենց մոտեցումները:

Հայկական կողմի համար ինչ սպառնալիքներ կան այստեղ: Այս գործի նկատմամբ ուշադրությունը երկրորդ պլան չի՞ մղվել:

Երկար պատասխան ենթադրող հարց է, ես կարճ կպատասխանեմ: Այս վճիռը ամենեւին հաճելի չէ մեզ համար: Կարծում եմ, որ անկախ ղեկավարության քաղաքական կողմնորոշումներից, մենք պետք է լուրջ ուշադրություն դարձնենք այս վճռի կատարման հետ կապված ընթացակարգերին: Ես կարող եմ վստահաբար պնդել, որ Հայաստանի արդարադատության նախարարը լավ է տիրապետում այս խնդրին, կարող եմ պնդել, որ արդարադատության նախարարությունում կան բարձրակարգ մասնագետներ, որոնք շատ լավ են տիրապետում այս թեմային եւ կարծում եմ, որ նրանք իրենց գործը կատարում են:

ՄԻԵԴ-ում կան մի քանի գործեր՝ կապված ադրբեջանական բանտերում հայ զինծառայողի եւ քաղաքացիական անձանց սպանության հետ: Այս գործերով նորություններ կա՞ն:

Այլ տեղեկություններ, քան հայտնի է, ոչ: Դրանք գտնվում են քննարկման փուլում: Մենք բոլորս՝ մասնագիտական դաշտն իր հերթին, արցախցիներն իրենց հերթին, սպասում ենք այդ վճիռներին, որովհետեւ դրանք շատ կարեւոր են արձանագրելու համար մեր անվտանգությանը վերաբերող կարեւոր հանգամանքներ:

Ինչո՞վ եք պատրաստվում զբաղվել Արցախի մարդու իրավունքների պաշտպանի պաշտոնը թողնելուց հետո:

Շուտով պատրաստվում եմ ստանալ փաստաբանական արտոնագիր, որի համար դիմել էի կարճ ժամանակ առաջ: Որեւէ բան չի փոխվել իմ ծրագրերում: Ես ներկայացրել եմ հրապարակայնորեն, որ չեմ տեսնում ինձ պետական համակարգում: Փաստաբանական գործունեություն, իրավաբանական գործունեություն, հնարավոր է դրանց համադրում: Այս պահին այսքանը, ավելի կոնկրետացված ծրագրերի հետ կապված անպայման կխոսենք: Համենայնդեպս, փորձելու եմ շարունակել լինել ակտիվ եւ փորձել կատարել նաեւ այն գործառույթները, որոնք նաեւ նախկինում եմ փորձել կատարել՝ փորձել լինել մի փոքր կամուրջ Երեւանի եւ Ստեփանակերտի քաղաքացիական հասարակությունները, ավելի մեծ հնարավորություն տալու մեր իրավական մշակույթի զարգացմանը, կայացմանը, հիմա կարող եմ ասել՝ նաեւ պաշտպանությանը: Ուզում եմ ընդգծել, որ Արցախի մարդու իրավունքների պաշտպանի պաշտոնից հրաժարական տալով ամենեւին հրաժարական չեմ տալիս Արցախից եւ մեր համազգային իղձերից: Իսկ Արցախում իմ 2 տարի 5 ամիս աշխատանքը եթե 10-ը տվել եմ, 100-ը ստացել եմ: Արցախից վերադարձել եմ Երեւան մեր ժողովրդի արցախյան հատվածին բնորոշ հատատակամության զգացումով:

Լուրեր Հայաստանից - NEWS.am