Ինչով է պայմանավորված եղանակի կանխատեսման ճշգրտությունը

«Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիթորինգի կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի տնօրեն Լևոն Ազիզյանը սոցցանցի իր էջում գրել է.

«Եղանակի կանխատեսման ճշգրտությունը կախված է ոչ միայն գերհամակարգիչների հզորությունից և մթնոլորտի մոդելների կատարելագործվածությունից, այլև աշխարհագրական առանձնահատկություններից։ Աշխարհի որոշ տարածաշրջաններում բնությունն անընդհատ «խախտում» է անգամ ամենաբարդ մաթեմատիկական հաշվարկները, մինչդեռ այլ վայրերում ամիսներ շարունակ գրեթե նույն եղանակն է պահպանվում։ Եվ ուրեմն որտե՞ղ է օդերևութաբանի աշխատանքը նմանվում քաոսը կառավարելուն, իսկ որտե՞ղ է այն դառնում ամենահեշտ կանխատեսելի մասնագիտություններից մեկը։

Օդերևութաբանի ամենամեծ «գլխացավանք» դարձած տարածաշրջանները

Օդերևութաբանների համար ամենաբարդ պայմանները բնորոշ են բարեխառն լայնություններին, հատկապես այն վայրերում, որտեղ ցամաքը շրջապատված է անհանգիստ օվկիանոսներով։
Դրա դասական օրինակներն են Մեծ Բրիտանիան և Իռլանդիան։ Եվրոպայի հյուսիս-արևմուտքում գտնվող այս կղզիները մշտապես գտնվում են տարբեր օդային զանգվածների բախման գոտում։ Արևմուտքից անընդհատ ներթափանցում է Ատլանտյան օվկիանոսի տաք և խոնավ օդը, որը տաքացվում է Գոլֆստրիմով, իսկ հյուսիսից հաճախ ներխուժում են Արկտիկայից եկող սառը օդային զանգվածները։ Արդյունքում արագ զարգացող ցիկլոնները կարող են ընդամենը մի քանի ժամում կտրուկ փոխել քամու ուղղությունը, ջերմաստիճանը և տեղումների բնույթը։

Ոչ պակաս բարդ է իրավիճակը Ճապոնիայում։ Հյուսիսից հարավ ձգվող կղզեխմբի կլիման ձևավորվում է սառը Օյասիո և տաք Կուրոսիո օվկիանոսային հոսանքների, բարդ լեռնային ռելիեֆի, ասիական մուսոնների և հաճախակի թայֆունների համատեղ ազդեցությամբ։Լեռները ձևավորում են հարյուրավոր միկրոկլիմաներ, ինչի պատճառով նույն պահին մի լանջին կարող է արևոտ լինել, իսկ հարևան լանջին՝ տեղատարափ անձրև։

Նման իրավիճակ է նաև Հարավային Չիլիում և Նոր Զելանդիայում, որտեղ տարածքները գտնվում են այսպես կոչված «շառաչող քառասունականների» գոտում։ Այստեղ ուժեղ և անկայուն արևմտյան քամիները բախվում են Անդերի և Հարավային Ալպերի լեռնաշղթաներին։

Լեռները գործում են որպես հսկայական պատ՝ մի կողմից կուտակելով խոնավությունը, մյուս կողմից ստեղծելով չորային պայմաններ։ Արդյունքում ձևավորվում են օդային հոսքերի խիստ անկանոն կառուցվածքներ, և երկարաժամկետ կանխատեսումների սխալների հավանականությունը զգալիորեն մեծանում է։

Ամերիկյան «զվարճագնացք» առանց լեռների. Մեծ հարթավայրերի կատարյալ փոթորիկը

Միացյալ Նահանգները մթնոլորտային գործընթացների ուսումնասիրության յուրահատուկ «բնական լաբորատորիա» է։ Ի տարբերություն Եվրոպայի կամ Ասիայի՝ ԱՄՆ-ում չկան արևմուտքից արևելք ձգվող լեռնաշղթաներ, որոնք կխոչընդոտեին օդային զանգվածների տեղաշարժին։ Ժայռոտ լեռներն ու Ապալաչները ձգվում են հյուսիսից հարավ, ինչի պատճառով կանադական Արկտիկայից եկող սառը և չոր օդը գրեթե անարգել շարժվում է դեպի հարավ և բախվում Մեքսիկական ծոցից բարձրացող տաք, խոնավ օդին։
Այս բախումները Մեծ հարթավայրերում առաջացնում են աշխարհի ամենահզոր գերբջջային ամպրոպները և հայտնի «Տոռնադոների միջանցքի» (Tornado Alley) պտտահողմերը։

Այստեղ մեկ օրվա ընթացքում օդի ջերմաստիճանի 20°C փոփոխությունը սովորական երևույթ է, ինչի պատճառով օդերևութաբանները հաճախ ստիպված են լինում օրական մի քանի անգամ վերանայել իրենց կանխատեսումները։

Մշտական արևի երկիր. որտեղ կանխատեսումները գրեթե միշտ նույնն են

Եթե բարեխառն լայնություններում կանխատեսումը մշտական մարտահրավեր է, ապա արևադարձային անապատներում այն համեմատաբար հեշտ աշխատանք է։ Եգիպտոսը, Արաբական Միացյալ Էմիրությունները, Սաուդյան Արաբիան և Կենտրոնական Ավստրալիան գտնվում են կայուն մերձարևադարձային անտիցիկլոնների ազդեցության տակ։ Բարձր ճնշման պայմաններում օդը դանդաղ իջնում է ներքև՝ կանխելով ամպերի և տեղումների ձևավորումը։ Այստեղ եղանակային կանխատեսումը հաճախ կարելի է ամփոփել մեկ նախադասությամբ՝ «վաղը կլինի արևոտ, շոգ և առանց տեղումների», և այն տարվա մեծ մասում ճիշտ կլինի։

Կենտրոնական Ավստրալիան, որը գտնվում է օվկիանոսներից հեռու և գրեթե հարթ տարածք է, շաբաթներ շարունակ պահպանում է չոր և կայուն եղանակ։ Այս շրջաններում օդերևութաբանների հիմնական մարտահրավերը սովորաբար ավազային փոթորիկների առաջացման ժամանակի և տարածման ուղղության ճշգրիտ կանխատեսումն է։

Հասարակածային պարադոքս. կայուն կլիմա, բայց անկանխատեսելի միկրոկլիմա

Առանձնահատուկ իրավիճակ է Սինգապուրում, Ինդոնեզիայում և Էկվադորի հասարակածային շրջաններում։ Առաջին հայացքից այստեղ ամեն ինչ պարզ է․ տարվա բոլոր եղանակներին օդի ջերմաստիճանը մոտ +30 °C է, իսկ կլիման գրեթե չի փոխվում։ Ընդհանուր կանխատեսումը հեշտ է․ առավոտյան կլինի շոգ և խոնավ, իսկ կեսօրից հետո մեծ հավանականությամբ կզարգանան կարճատև, բայց ուժեղ արևադարձային ամպրոպներ։ Սակայն հենց այստեղ է առաջանում միկրոկլիմայական ամենաբարդ խնդիրը։

Մակերևույթի ուժեղ տաքացման հետևանքով խոնավ օդը արագ բարձրանում է՝ ձևավորելով ինտենսիվ կոնվեկցիա։ Արդյունքում գրեթե անհնար է ճշգրիտ կանխատեսել, թե օրինակ Ջակարտայի որ թաղամասում ժամը 14:00-ին կտեղա հորդառատ անձրև, իսկ ընդամենը մեկ կիլոմետր հեռավորության վրա կմնա ամբողջովին չոր։ Այդ պատճառով հասարակածային գոտին օդերևութաբանների համար յուրահատուկ պարադոքս է․ նրանք կարող են բավական վստահությամբ նկարագրել եղանակը ողջ տարվա համար, սակայն միշտ չէ, որ կարող են կանխատեսել, թե ինչ տեղի կունենա առաջիկա կես ժամում քաղաքի կոնկրետ հատվածում»։