Անբավարար քունն ուղեղում միացնում է ինքնաոչնչացման մեխանիզմը

Պատճառը, որ մեզ անհրաժեշտ է քնել, միայն այն չէ, որ օրգանիզմը հանգստի կարիք ունի: Քնի մեջ ուղեղն այլ վիճակի է անցնում, որտեղ ազատվում է նյարդային ակտիվության կողմնակի տոքսիկ արտադրանքից: Նմանօրինակ պրոցես է տեղի ունենում նաեւ այն ժամանակ, երբ քունը ծայրահեղ անբավարար է, սակայն այս դեպքում ուղեղն անկարող է ժամանակին կանգ առնել եւ «աղբի» հետ միասին մաքրում է նաեւ այն նեյրոններն ու սինապսները, որոնք ամենեւին էլ կողմնակի արտադրանք չեն: Եթե զուգահեռ անցկացնենք, ապա ուղեղը դեն է նետում ոչ միայն կարտոֆիլի կճեպն ու ձվի տուփերը, այլ նաեւ պահարանը, բազկաթոռը եւ սիրելի շանը: Եթե նույնիսկ մարդը փորձում է էներգիան լրացնել՝ ավելի ուշ քնելով, նեյրոնները եւ սինապսները չեն վերականգնվում, պահարանը եւ բազկաթոռը (նաեւ շունը) աղբահորում են մնում:

Մարկեի Պոլիտեխնիկական համալսարանի (Marche Polytechnic University, Իտալիա) մասնագետների խումբը, նյարդաբան Միկելե Բելեսիի ղեկավարությամբ, կաթնասունների ուղեղը հետազոտել է պարզելու համար, թե կենդանիներն ինչպես են արձագանքում քնի անբավարարությանը, եւ հայտնաբերել են, որ բավարար քնած եւ քնի սուր պակասով տառապող մկների միջեւ տարօրինակ նմանություն կա: Ուղեղում նեյրոնները, ինչպես նաեւ մյուս բջիջները, մշտապես վերականգնվում են, եւ այս պրոցեսի համար պատասխանատու են գլիալային բջիջները: Ֆագոցիտոզի ընթացքում նրանք «հավաքում» են ոչ պիտանի բջիջները: Սինապսների վերականգնման համար պատասխանատու են աստրոցիտները: Ե՛վ աստրոցիտները, ե՛ւ գլիալային բջիջներն ակտիվ են քնի ժամանակ, սակայն, ինչպես փորձերն են ցույց տվել, նրանք աշխատում են նաեւ անբավարար քնի ժամանակ, ըստ որում՝ զգալի վերափոխումներով, որի արդյունքում ուղեղը զրկվում է մեծ քանակով առողջ բջիջներից:

Հետազոտողներն ուսումնասիրել են 4 խմբի բաժանած մկների ուղեղը.

հանգստացած մկներ (քնի 6-8 ժամ)
կենդանիներ, որոնց պարբերաբար անսպասելի ժամերի արթնացրել են
առանձնյակներ, որոնց թույլ չեն տվել քնել լրացուցիչ 8 ժամվա ընթացքում
քնի քրոնիկական պակասով կրծողներ, որոնք 5 օր չեն քնել:
Աստրոցիտների ակտիվությունը չափելով՝ գիտնականները նկատել են, որ առաջին խմբում աստրոցիտներն ակտիվ են եղել սինապսների 5,7 տոկոսում: Երկրորդ խմբում՝ արդեն 7,3 տոկոսում: Երրորդ խմբի աստրոցիտներն ակտիվություն են ցուցադրել սինապսների 8,4 տոկոսում, իսկ երկար ժամանակ չքնած չորրորդ խմբում՝ 13,5 տոկոսում: Այս ընթացքում առաջինը ոչնչացել են այն սինապսները, որոնք առավել հաճախ են օգտագործվել: Նույն բանն է տեղի ունեցել գլիալային բջիջների եւ նեյրոնների հետ՝ քնի քրոնիկական պակասով մկների ուղեղը, փաստորեն, սկսել է ինքն իրեն ուտել՝ քայքայելով ե՛ւ նյարդային բջիջները, ե՛ւ դրանց միջեւ եղած միացությունները: Գլիալային բջիջների համանման ակտիվությունը հատուկ է այնպիսի նեյրոդեգեներատիվ հիվանդություններին, ինչպիսին է, օրինակ, Ալցհեյմերի հիվանդությունը: Ինչ վերաբերում է աստրոցիտներին, ապա դրանց ֆագոցիտոզը տեղի է ունեցել հիմնականում քնի սուր եւ քրոնիկական անբավարարության դեպքում, անսպասելի արթնացումները աստրոցիտներին չեն ստիպել սինապսները ոչնչացնել:

Գիտնականները նշել են քնի անբավարարության մեծ վտանգավորության մասին՝ ցույց տալով, որ հատկապես քնի քրոնիկական անբավարարությունն է գլիալային բջիջներին ստիպում ոչ առողջ ակտիվություն դրսեւորել: Հաշվի առնելով այն, որ վերջին տարիներին էապես մեծացել է Ալցհեյմերի հիվանդության հետեւանքով մահվան դեպքերի թիվը՝ մասնագետները կարծում են, որ անհրաժեշտ է քնի տեւողության եւ որակի վրա հատուկ ուշադրություն դարձնել:

NEWS.am Medicine