Նիկոմեդիայից մինչև Սպարտա. ինչպես էին երկրաշարժերն ու ցունամիներն ավերում հին քաղաքակրթությունները

Վառ օրինակներից է հույն բանաստեղծ Կրինագորասի էպիգրաման՝ երկրաշարժին ուղղված աղաչանքով. «Ո՛վ Երկրաշարժ, բոլոր հարվածներից ամենասարսափելին... խնայիր իմ նորակառույց տունը»։

Ամենաողբերգական նկարագրություններից մեկը պատկանում է հռոմեացի պատմիչ Ամիանոս Մարցելինոսին, որը պատկերել է 358 թվականի օգոստոսի 24-ին Նիկոմեդիայում (Փոքր Ասիա) տեղի ունեցած ավերիչ երկրաշարժը։ Նա գրում էր, որ «քաղաքը լիովին շուռ էր եկել... մարդիկ մահանում էին ակնթարթորեն, մյուսները՝ ողջ-ողջ փլատակների տակ՝ սովից կամ վերքերից»։

Անտիկ ժամանակագրությունները պատկերել են նաև այլ ավերածություններ. մ.թ.ա. 464 թվականին հզորագույն երկրաշարժը ցնցել է Սպարտան՝ ավերելով գրեթե ողջ քաղաքը։ Իսկ մ.թ.ա. 373–372 թթ. հունական Հելիկե և Բուրիս քաղաքներն անհետացել են ցունամիի ալիքների տակ՝ իրենցից հետո թողնելով միայն «լուռ պատեր՝ ծովային մամուռով պատված»։

Ամենահայտնի հին ցունամին տեղի է ունեցել 365 թվականի հուլիսի 21-ին Հյուսիսային Աֆրիկայի ափերի մոտ։

Ամիանոսը նկարագրում է, թե ինչպես է ծովը սկզբում նահանջել՝ մերկացնելով ծովի հատակը և դուրս նետված արարածներին, իսկ հետո մռնչյունով վերադարձել ու ոչնչացրել ամեն ինչ իր ճանապարհին. «Խեղդվածների մարմինները լողում էին, նավերը դուրս էին նետվել տանիքների վրա և նույնիսկ երկու կիլոմետր դեպի ցամաքի խորքը»։

Այս երևույթների պատճառները անտիկ մտածողները բացատրում էին տարբեր կերպ։ Ոմանք մեղադրում էին հին հունական ծովի աստված Պոսեյդոնին, մյուսները, ինչպես փիլիսոփա Անաքսիմենեսը, համարում էին, որ հողի տակ տեղի են ունենում փլուզումներ և տեղաշարժեր։ Ցիցերոնը գրում էր մի գուշակի մասին, որը երկրաշարժ էր կանխատեսել՝ նայելով ջրհորի ջրին։

Բնական աղետների հին նկարագրությունները օգնում են ժամանակակից հետազոտողներին վերականգնել անցյալի սեյսմիկ ակտիվությունը և ճշգրտել բարձր ռիսկային գոտիները։

Նշված քաղաքներից շատերը, ինչպիսին է Հելիկեն, մնում են հնագիտական հետազոտությունների օբյեկտ, իսկ դրանց հանկարծակի կործանումը դարձել է հին աշխարհագրության և մշակույթի մասին տվյալների կարևոր աղբյուր։

Անտիկ վկայությունների համեմատությունը երկրաբանական տվյալների հետ թույլ է տալիս ավելի ճշգրիտ թվագրել պատմական երկրաշարժերը և բացահայտել սեյսմավտանգ շրջաններում ակտիվության օրինաչափությունները։