Երեք նոր փաստաթուղթ Հայաստան-Ադրբեջան սահմանազատման և սահմանագծման համար

Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանազատման ուղղությամբ հերթական քայլն է արվել։ Մշակվել է իրավական և փաստաթղթային հիմքը, որի նախագծերն արդեն հրապարակվել են և մինչև մայիսի 31-ը հասանելի են լինելու իրավական ակտերի նախագծերի հարթակում։

Е-draft-ում դրանց հրապարակումը ենթադրում է նաև նույն հարթակում քննարկում և առաջարկներ։ «Ռադիոլուր»-ն ուսումնասիրել է, թե ինչ երեք նոր փաստաթղթերի մասին է խոսքը, և ինչ են դրանք ենթադրում։

Այն փաստաթղթերը, որոնց կապակցությամբ ապրիլի վերջին Հայաստան էր եկել Ադրբեջանի փոխվարչապետ Շահին Մուսթաֆաևը, արդեն հասանելի է իրավական ակտերի նախագծերի e-draft համակարգում։ Մայիսի 15-ին էլեկտրոնային այդ հարթակում հրապարակվել է Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանազատմանն առնչվող երեք ուղեցույց։ Դրանք սահմանում են փաստաթղթերի ձևակերպման և հրապարակման, քարտեզի ստեղծման և սահմանազատման փորձագիտական խմբերի աշխատանքի կարգը։ Հայաստանի և Ադրբեջանի փոխվարչապետները համատեղ են աշխատել այդ փաստաթղթերի վրա։ Մհեր Գրիգորյանը կարծում է, որ մշակված ուղեցույցները խիստ կարևորում են սահմանազատման հետագա աշխատանքի տեսանկյունից․

«Փաստաթղթային բազան անհրաժեշտ կլինի աշխատանքները համակարգված շարունակելու համար։ Վերջին հանդիպման ժամանակ մենք հանձնաժողովներով համաձայնեցրեցինք թվով երեք փաստաթղթի նախագիծ։ Իրենք, իհարկե, տեխնիկական բնույթի են, բայց շատ կարևոր նշանակություն ունեն, որովհետև այդ փաստաթղթերի համաձայն հետագա աշխատանքները շատ ավելի ինստիտուցիոնալ և կանոնակարգված կլինեն։ Ըստ այդմ` այդ փաստաթղթերը շատ շուտով ներպետական ընթացակարգերով պետք է հաստատման գործընթաց անցնեն։ Հայաստանում և Ադրբեջանում այդ փաստաթղթերը հաստատելուց և օրինական ուժի մեջ մտնելուց հետո երկրներում մենք կշարունակենք գործընթացը»։

Փաստաթղթի e-draft համակարգում հրապարակումը և հանրային քննարկումը ներպետական ընթացակարգով պարտադիր են՝ բացառությամբ օրենքով ուղղակիորեն նախատեսված սահմանափակ դեպքերի, ասենք՝ պետական կամ ծառայողական գաղտնիք պարունակող ակտերը։ Նախքան կառավարության կամ վարչապետի հաստատմանը ներկայացնելը նախագծերը պետք է տեղադրվեն Իրավական ակտերի նախագծերի հրապարակման միասնական հարթակում՝ հանրային քննարկման։ Նախագիծը հարթակում պետք է հասանելի լինի առնվազն 15 օր՝ բացառությամբ անհետաձգելի անհրաժեշտության դեպքերի։

Այսպիսով, Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանազատմանն առնչվող երեք ուղեցույցների հասանելիության վերջնաժամկետը e-draft-ում մայիսի 31-ն է։

Հայկական խորհրդի փորձագետ, քաղաքագետ Ռոբերտ Ղևոնդյանը համոզված է, որ ուղեցույցների հրապարակումը նոր փուլ է ազդարարում․

«Եվ այդ փուլը շատ հնարավոր է շուտով սկսվի, որովհետև խոսք է գնում բաղադրիչների մասին։ Եթե չկա ընդհանուր համաձայնություն գլոբալ առումով, ապա բաղադրիչների մասին սովորաբար չեն խոսում։ Եթե արդեն համաձայնեցվել են բաղադրիչներ, կարելի է ենթադրել, որ կա գլոբալ համաձայնություն»։

E-draft հարթակում հրապարակված՝ սահմանազատման երեք ուղեցույցները տեխնիկական և իրավական փաստաթղթեր են, սակայն դրանց տողատակերում և բովանդակության մեջ կան որոշ բաց, հստակ և սկզբունքային ուղերձներ։ Փաստաթղթերից կարելի է հասկանալ, որ նախ՝ սահմանազատումը կատարվում է բացառապես փուլային և տեղային տարբերակով։ Ուղեցույցներում առանձնակիորեն շեշտադրված են գեոդեզիական աշխատանքները, կոորդինատների որոշումը և տեղագրական քարտեզների ստեղծումը։ Սա նշանակում է, որ սահմանը պետք է գծվի ոչ թե պատմական կամ իրավական ակտերի վերլուծությամբ, այլ տեղում աշխատող փորձագետների տեխնիկական չափումներով։

Ուղեցույցներում հղում չի արվում կոնկրետ տարեթվի քարտեզի։ Ներկայացված նախագծերում տեխնիկական մանրամասներ չկան, ինչը, փորձագետների գնահատմամբ, որոշակի անորոշություն է առաջացնում։

Փաստաթղթերի ձևակերպումը, քարտեզների ստեղծումը և դաշտային աշխատանքները կատարվում են բացառապես երկկողմ՝ Հայաստան-Ադրբեջան ձևաչափով։ Գործընթաց ներգրավված չէ որևէ երրորդ կողմ, և չի ենթադրվում միջազգային արբիտրաժի մեխանիզմ։ Վեճերի լուծումն այսպես վերապահվում է հենց երկու կողմերին։

Ուղեցույցներից մեկում մասնավորապես գրված է․

«Փորձագիտական խմբերի աշխատանքային հանդիպումներն անցկացվում են հանձնաժողովների պայմանավորվածությամբ: Սահմանազատման միջոցառումների համալիրն իրականացվում է փորձագիտական խմբերի կողմից՝ անմիջապես տեղանքում»։

Կատարված աշխատանքների արդյունքներով՝ փորձագիտական խմբերը պատրաստում են փաստաթղթեր սահմանազատման հանձնաժողովներ ներկայացնելու համար: Նիստերին հանձնաժողովները սահմանված կարգով ուսումնասիրում և ընդունում են որոշումներ բոլոր առաջարկների և փորձագիտական խմբերի կատարած աշխատանքների վերջնարդյունքների վերաբերյալ։ Այն հարցերը, որոնց վերաբերյալ փորձագիտական խմբերը պայմանավորվածություն ձեռք չեն բերել, ներկայացվում են հանձնաժողովների քննարկմանը:

Ուղեցույցները նաև տարակարծություններ ու մտահոգություններ են առաջացնում, որոնք քաղաքական այս բուռն շրջանում նաև շահարկումների առիթ են դառնում։ Այսօրինակ ձևակերպումներից մեկն էլ այն է, որ հրապարակված փաստաթղթերը ենթադրում են գործընթացի անշրջելիություն։ Այսինքն՝ երբ կոնկրետ տեղանքում տեղադրվում է սահմանային սյուն և կազմվում է համապատասխան արձանագրություն, այդ հատվածը համարվում է վերջնականապես սահմանազատված։ Մտահոգություններն այն առումով են, որ հայկական կողմը հետագայում չի կարողանա վերանայել տարածքային բաժանումները, նույնիսկ եթե հետագայում Ադրբեջանը  խախտի պայմանավորվածությունները կամ հրաժարվի ՀՀտարածքներից զորքերը հետ քաշելուց։ Նույն մտահոգությունների շարքում է նաև այն, որ անվտանգության հումանիտար խնդիրներ կարող են առաջանալ տարբեր բնակավայրերի արոտավայրերի կամ ջրագծերի առումով։

Ուղեցույցներում որպես սահմանագծման չափանիշ դիտարկվում են միայն կոորդինատները, սահմանային նշանները՝ սյուները, և երկկողմ արձանագրությունները։ Կարելի է ասել՝ սահմանազատումը, ըստ այդմ, պետք է կատարվի «չոր մաթեմատիկական» ճանապարհով։ Ամեն դեպքում սահմանազատման հիմքն ավելի վաղ՝ 2025-ի օգոստոսին ընդունված սահմանազատման և սահմանագծման մասին կանոնադրությունն է՝ ասում է քաղաքագետ Ռոբերտ Ղևոնդյանը։ Նա հիշեցնում է սահմանազատման առաջին քայլերը և այդ տրամաբանության մեջ դիտարկում, թե ըստ կանոնադրության որտեղից պետք է շարունակվի, և ինչպես ընթանա աշխատանքը։  

«Ընդ որում, TRIPP-ի համաձայնագիրը ստորագրելուց հետո այդ տրամաբանությունը նաև լրացվեց նոր բաղադրիչով առ այն, որ այն հատվածներում, որտեղ անհրաժեշտ է լինելու շատ արագ անել սահմանազատում-սահմանագծում դա կարվի արտահերթ։ Պետք է նշեմ, որ սպասվում էր, թե ինչ քարտեզներ պետք է համաձայնեցվեն և ինչ քարտեզների շուրջ պետք է իրականացվի ի վերջո, սահմանազատում-սահմանագծումը` ենթադրելով, որ տեսեք բաղադրիչների մասին հայտարարությունները կան։ Դրանից կարելի է եզրակացնել, որ որոշակի քարտեզային տրամաբանություն ամեն դեպքում համաձայնեցվել է։ Ո՞րը կարող է լինել այդ քարտեզային տրամաբանությունը։ Դա կարող է լինել այն, ինչը հաստատված է հենց կանոնադրության մեջ, որ Հայաստանը և Ադրբեջանը ընդունում են այն քարտեզները, որոնք գործել են 1991 թ.-ին Խորհրդային Միության փլուզման պահին, իսկ այդ ժամանակ գործել են այն քարտեզները, որոնք գծված են եղել 70-ական թվականներին։ Այնտեղ մի շարք քարտեզներ են, և քանի որ բաղադրիչների շուրջ արդեն կա որոշակի հայտարարություն, ես ենթադրում եմ, որ այդ քարտեզների շուրջ էլ համաձայնությունը ձեռք է բերվել»։

ՀՀ կառավարությունը նախատեսում է սահմանազատման հենց այս տարբերակով և Ալմա-Աթայի հռչակագրով հետ ստանալ Ադրբեջանի կողմից 2021 թվականի մայիսյան և 2022 թվականի սեպտեմբերյան  ռազմական ագրեսիաների ու ներխուժումների հետևանքով բռնազավթած՝ Հայաստանի շուրջ 200 քառակուսի կիլոմետր ինքնիշխան տարածքները։ Պաշտոնական Երևանը բազմիցս է հայտնել այս եղանակով խնդիրը լուծելու համոզմունքը։

Ի դեպ, ուղեցույցը կիրառվում է Հայաստանի Հանրապետության և Ադրբեջանի Հանրապետության կառավարությունների հաստատումից հետո: Սույն ուղեցույցի դրույթների մեկնաբանման առնչությամբ տարաձայնություններ առաջանալու դեպքում օգտագործվելու է հանձնաժողովների համաձայնեցրած՝ ռուսերեն տեքստը։

armradio.am