Այսօր հայագետ, լեզվաբան և արևելագետ, ակադեմիկոս Հրաչյա Աճառյանի 150-ամյակն է

Հրաչյա Աճառյանը (1876–1953) հայ և համաշխարհային լեզվաբանական մտքի բացառիկ ներկայացուցիչներից է, որի գիտական ժառանգությունը հիմնարար նշանակություն ունի հումանիտար գիտությունների զարգացման համար։ Կրթություն ստանալով Փարիզի Սորբոնի համալսարանում և հետագայում իր գիտական ու մանկավարժական գործունեությունը ծավալելով Անդրկովկասում՝ նա դարձավ հայագիտության, լեզվաբանության և արևելագիտության համակարգված ուսումնասիրման առաջամարտիկներից մեկը։

Աճառյանի բազմակողմանի գործունեությունն ընդգրկում է հայոց լեզվի գրեթե բոլոր բնագավառները՝ բարբառագիտություն, պատմահամեմատական լեզվաբանություն, բառագիտություն, քերականություն, անունաբանություն և գրերի պատմություն։ Նրա «Հայերեն արմատական բառարան» վեցհատորյա աշխատությունը ոչ միայն հայ լեզվաբանության, այլև հնդեվրոպական լեզուների համեմատական ուսումնասիրության եզակի նվաճում է։ Շուրջ տասնմեկ հազար արմատական բառերի ստուգաբանական վերլուծությունը ներկայացված է լայն լեզվաբանական համատեքստում՝ ընդգրկելով ցեղակից և հարևան լեզուների տվյալներ։ Այս աշխատությունը մինչև օրս մնում է գիտական հենարան հայերենի պատմության և կառուցվածքի ուսումնասիրության համար։

Բացառիկ նշանակություն ունեն նաև նրա բարբառագիտական մենագրությունները, որոնցում համակարգված փաստագրվել և ուսումնասիրվել են հայերենի տարբեր բարբառներ։ Դրանք արժեքավոր են ոչ միայն լեզվաբանական, այլև մշակութաբանական տեսանկյունից, քանի որ պահպանել են ժողովրդական խոսքի, մտածողության և ինքնության կարևոր շերտեր։ Նրա «Հայոց լեզվի պատմություն» երկհատորյա ուսումնասիրությունը և «Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի համեմատությամբ 562 լեզուների» աշխատությունը հայերենը դնում են համաշխարհային լեզվական համակարգերի լայն շրջանակում՝ ընդգծելով նրա ուրույն տեղը մարդկության լեզվական ժառանգության մեջ։

Աճառյանի գիտական և մանկավարժական գործունեությունը վճռորոշ դեր է ունեցել բարձրագույն կրթության և ակադեմիական գիտության կայացման գործում։ Նա եղել է համալսարանական կրթության կազմակերպիչ, տարբեր լեզուների դասախոս և գիտական կառույցների հիմնադիր անդամ՝ նպաստելով հայագիտական դպրոցի ձևավորմանն ու միջազգային գիտական կապերի ամրապնդմանը։

Այսպիսով, Հրաչյա Աճառյանի ժառանգությունը կարևոր է ոչ միայն հայության համար՝ որպես ազգային լեզվամշակութային ինքնության գիտական հիմնավորում, այլև ամբողջ մարդկության համար՝ որպես լեզվաբանական բազմազանության, պատմական հիշողության և մշակութային երկխոսության պահպանման և արժևորման օրինակ։ Նրա աշխատանքները շարունակում են ծառայել գիտությանը՝ ամրապնդելով հումանիտար մտքի համամարդկային արժեքները։

Հրաչյա Աճառյանի 150-ամյա հոբելյանի առթիվ ՀՀ վարչապետի որոշմամբ կստեղծվի հատուկ հանձնաժողով՝ անվանի գիտնականի հոբելյանը պատշաճ արժևորելու նպատակով։

Հիշեցնենք, որ ակադեմիկոս Հրաչյա Աճառյանի ծննդյան 150-ամյա հոբելյանը, ինչպես նաև Երևանի Հանրապետության հրապարակի շինարարության մեկնարկի 100-ամյակը ներառվել են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի՝ Հռչակավոր մարդկանց և կարևոր իրադարձությունների 2026-2027 թթ. օրացույցում: Որոշումն ընդունվել է Սամարղանդում՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Գլխավոր կոնֆերանսի 43-րդ նստաշրջանում: