«Պատմական» հանդիպումն ու հերթական զիջումների վտանգավոր հեռանկարը
Սակայն եղավ այն, ինչ եղավ, ու այստեղ ոչ պակաս կարևոր է երկու հարց՝ ի՞նչ հետևանքներ են սպասվում հանդիպումից հետո, և ինչո՞ւ է թուրքական կողմը հենց այս փուլում այսպես ակտիվացրել իր դիվանագիտությունը։ Հաշվի առնելով տարածաշրջանում առկա իրավիճակը, երբ Իրանը Իսրայելի հետ բախումներով է զբաղված, իսկ Ռուսաստանը ներգրավված է Ուկրաինայի դեմ պատերազմում, Հարավային Կովկասում Թուրքիայի դիրքերի ամրապնդման համար անհրաժեշտ հող է ստեղծվում։ Ուստի, Անկարան ձգտում է միջնորդի ու արբիտրի դերակատարություն ստանձնել նաև մեր տարածաշրջանում։ Եվ Փաշինյան-Էրդողան հանդիպման նախօրեին Ալիևի այցը Թուրքիա այս առումով խորհրդանշական էր, որպեսզի ճշգրտվեր նաև Ադրբեջանի դիրքորոշումը՝ կապված Հայաստանի հետ խաղաղության գործընթացի հետ։ Չէ՞ որ թուրքական կողմը հայտարարել է, որ եթե հայ-ադրբեջանական հարաբերությունները կարգավորվեն, ապա ավտոմատ կկարգավորվեն նաև հայթուրքական հարաբերությունները։ Այսքանից ելնելով՝ կարելի է եզրակացնել, որ Ալիևը նոր պահանջներ է առաջ քաշել կամ չի համաձայնել թուրքական առաջարկներին՝ կապված խաղաղության գործընթացում առաջընթաց արձանագրելու հետ, դրա համար էլ Ադրբեջանի նախագահը նախքան Փաշինյանի գնալը մեկնեց Թուրքիայից՝ փակելով եռակողմ հանդիպման հնարավորությունը։ Մյուս կողմից էլ՝ հատկանշական է, որ Հայաստանի ու Թուրքիայի ղեկավարների հանդիպումից հետո տարածված հաղորդագրության մեջ բովանդակային առումով որևէ գործնական քայլի մասին չէր նշվում։
Ուշադրության է արժանի, որ Թուրքիա կատարած այցից առաջ Ալիևը պահանջել էր, որ Հայաստանն ընդունի հարյուր հազարավոր ադրբեջանցիների «վերադարձն» իրենց «պատմական հողեր»։ Իսկ մի քանի օր անց էլ Բաքվի ջանքերի արդյունքում իսլամական երկրները Իսլամական համագործակցության կազմակերպության շրջանակներում հորդորում են Երևանին կատարել Բաքվի պահանջները։ Այսինքն, այն պահին, երբ Նիկոլ Փաշինյանը Ստամբուլում ձևախեղված ու կեղծ հայտարարություններով փորձում է «պատրաստել» հանրությանը նոր զիջումների, իսլամական պետությունները պարզ ու բաց ասում են՝ «մենք չենք հավատում քո խաղաղասիրությանը», «մենք աջակցում ենք Ադրբեջանին»: Փաստացի, աշխարհաքաղաքական լարված իրավիճակում Ադրբեջանն ու Թուրքիան ավելի մեծ համարձակություն են ձեռք բերում, իսկ Փաշինյանի «սիրալիությունները» ոչ միայն չեն մեղմացնում այս նկրտումները, այլ ընդհակառակը՝ խրախուսում են հակահայկական արշավները։
Ընդ որում, չի բացառվում, որ ՓաշինյանԷրդողան հանդիպման ժամանակ հենց թուրքական ու ադրբեջանական պահանջների մասով է քննարկում տեղի ունեցել, որտեղ թուրքական կողմը, իր սովորույթի համաձայն, նախապայմանների տեսքով նշել է, թե ինչ քայլեր պետք է անի հայկական կողմը։ Հատկանշական էր, որ Փաշինյանը հայտարարում էր, թե Թուրքիայի հետ հարաբերությունները սկսելու է զրոյական կետից։ Սա իսկապես վտանգավոր է, հատկապես եթե հիշենք, որ մի ժամանակ էլ հայտարարում էր, թե Արցախի վերաբերյալ բանակցություններն է սկսում զրոյական կետից, իսկ վերջում կորցրինք Արցախը։
Մյուս հարցը, որի վրա արժե կենտրոնանալ, վերաբերում է նրան, որ ստամբուլահայերի հետ հանդիպմանը Փաշինյանն իսկապես շատ վտանգավոր ուղերձներ էր փոխանցում։ Նա նշում էր, թե իբր Թուրանը մեզ համար վտանգ չէ, ուրիշ տեղից են մեզ հայրենասիրություն սովորեցրել (նկատի ունի Ռուսաստանին), Թուրքիայից ընդամենը ճանապարհ են ցանկանում, որ ակտիվացնեն կապերն Ադրբեջանի, Միջին Ասիայի ու Չինաստանի հետ։
Արցախյան երկրորդ պատերազմի օրերին Փաշինյանը հայտարարում էր, թե Թուրքիան փորձում է տարբեր կողմերից ծավալվել և գալիս է մեր տարածաշրջան, որպեսզի Հայոց ցեղասպանության ժամանակ իր կողմից իրագործածը շարունակի։ Հիմա ի՞նչ, Թուրքիան Ադրբեջանի հաղթանակից հետո փոխվե՞ց։ Փաշինյանն այդ ինչպե՞ս լիովին մտքափոխվեց այն պայմաններում, երբ թուրքական ծրագրերում որևէ փոփոխություն չկա։
Նորություն չէ, որ պանթուրքական ծրագրերը ուղղակի վտանգ են Հայաստանի տարածքային ամբողջականության և ինքնիշխանության համար։ Իսկ այսօրվա պայմաններում, երբ միջազգային հարաբերություններում գերակշռող է դառնում ուժի գործոնը, վտանգն ավելի հրատապ է դառնում։
Հենց դրա շրջանակներում է թե՛, այսպես կոչված, «Զանգեզուրի միջանցքի» և թե՛ ադրբեջանցիների «վերադարձի» հարցը։ Այլ հարց է, որ Փաշինյանի խնդիրը այնպիսի պայմանների ստեղծումն է երկրի ներսում, որ ճանապարհ կհարթի հերթական զիջումների համար։
Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում: