Հայաստանի և ԱՄՆ-ի միջև ստորագրված շրջանակային համաձայնագիրը 11 հոդվածով պատասխանում է TRIPP-ին առնչվող գրեթե բոլոր հարցերին

Հայաստանի և ԱՄՆ-ի միջև ստորագրված շրջանակային համաձայնագիրը 11 հոդվածով պատասխանում է TRIPP-ին առնչվող գրեթե բոլոր հարցերին և հստակեցնում մինչև այժմ ընդհանուր ձևակերպված բազմաթիվ դրույթներ։

Օրինակ՝ 9-րդ հոդվածով սահմանվում է հարկային ռեժիմը։ Հայաստանը համաձայնում է չհարկել TRIPP զարգացման ընկերությանը և դրա հետ կապված մի շարք գործարքներ։ Փաստաթղթով նախատեսվում են նաև հարկային արտոնություններ ընկերության կողմից ստեղծվող հատուկ նշանակության կազմակերպությունների համար, այդ թվում՝ դրանցից ստացվող շահաբաժինների և որոշ ակտիվների կամ իրավունքների փոխանցման դեպքում։

Մեկ այլ՝ 10-րդ հոդվածը վերաբերում է վեճերի կարգավորմանը։ Եթե համաձայնագրի մեկնաբանման կամ կիրառման շուրջ Հայաստանի և ԱՄՆ-ի միջև տարաձայնություն առաջանա, կողմերը պետք է հարցը լուծեն համագործակցության և խորհրդակցությունների միջոցով։ Փաստաթուղթը վեճերի համար առանձին արբիտրաժային կամ դատական մեխանիզմ չի սահմանում․ հիմնական գործիքը խորհրդակցությունն է։

Փորձագետները կարծում են, որ հրապարակված փաստաթղթի ամենակարևոր շեշտադրումներից մեկն այն է, որ Հայաստանը պահպանում է ինքնիշխանությունը, իրավազորությունը, ինչպես նաև մաքսային ու սահմանային անցակետերում ֆիզիկական ներկայությունը։

Տարածաշրջանային հարցերով փորձագետ Արմեն Պետրոսյանը «Ռադիոլուր»-ի հետ զրույցում նկատում է, որ մինչև այժմ քննարկված հիմնական սկզբունքները փաստաթղթում ամրագրված են։

«Ամենակարևորն այն է, որ նախագիծն իրականացնելիս պահպանվում է Հայաստանի ինքնիշխանությունը։ Հայաստանի Հանրապետությունն ունենում է սկզբունքային դեր կարևոր նախագծի հետ կապված և, ընդհանրապես, Հայաստանին առնչվող շահերի հետ կապված որոշումների կայացման հարցում և, բնականաբար, նաև ունի որոշակի մասնաբաժին այս ամբողջ նախագծում՝ ստանալով շահույթի իր բաժինը՝ 26 տոկոսը, ինչպես ամրագրված է փաստաթղթում»։

Ստեղծվելիք TRIPP զարգացման ընկերությունում ամերիկյան կողմը կունենա 74 տոկոս վերահսկիչ մասնակցություն, Հայաստանը՝ 26 ։ Ամերիկյան բաժնետերը լինելու է ԱՄՆ Միջազգային զարգացման ֆինանսավորման կորպորացիային պատկանող ընկերությունը՝ գրանցված Դելավերում։ Իսկ TRIPP զարգացման ընկերությունը գրանցվելու է Հայաստանում։ 49 տարվա սկզբնական ժամկետի ավարտից հետո հնարավոր է ևս 50 տարով երկարաձգել պայմանագիրը։ Այդ դեպքում Հայաստանի բաժնեմասը նախատեսվում է հասցնել 49 տոկոսի։

Այսպիսով, փորձագետը շեշտում է, որ ԱՄՆ-ը նախագծի քաղաքական աջակցից վերածվում է նաև տնտեսական շահագրգիռ կողմի, իսկ Հայաստանի տարածքով ստեղծվող ենթակառուցվածքի հաջողությունը կապվում է նաև ԱՄՆ-ի պետական տնտեսական շահի հետ։

Ինչ վերաբերում է նախագծի քննադատություններին, Պետրոսյանի խոսքով՝ դրանք այս փուլում հիմնականում տեխնիկական բնույթի են։ Դրանց հիմնավորված լինելը, նրա գնահատմամբ, հնարավոր կլինի պարզել արդեն նախագծի շինարարության մեկնարկից հետո։

«Տեխնոլոգիական լուծումները, մինչև գետնի վրա չլինեն, նրանք, ովքեր կասկածներ ունեն և թերահավատ են նախագծի հետ կապված, իրենց պատասխանը չեն ստանա։ Կրկնում եմ՝ հիմնական խնդիրները կապված են տեխնիկական խնդիրների հետ, իսկ այդ տեխնիկական խնդիրները կլուծվեն և տեսանելի կլինեն, կամ չեն լինի, երբ որ գետնի վրա նախագիծը սկսի գործել»։

Ըստ պաշտոնական հայտարարությունների՝ նախագծի բուն շինարարությունը նախատեսվում է սկսել 2027 թվականին։ Մինչև այդ, իրավական ու դիվանագիտական կարգավորումներին զուգահեռ, ընթանում են տեխնիկատնտեսական և նախագծային աշխատանքներ՝ ամերիկացի մասնագետների մասնակցությամբ։

Ուշագրավ է, որ շրջանակային համաձայնագրի ամբողջական տեքստի հրապարակումը համընկնում է ամերիկյան վերլուծական կենտրոններից մեկի՝ Քուինսի ինստիտուտի զեկույցում TRIPP-ի վերաբերյալ ծավալուն անդրադարձի հետ։ «Հայաստան և Ադրբեջան» բաժնում ամերիկացի հետազոտողները Վաշինգտոնին առաջարկում են նախագծի շուրջ դիվանագիտական ներգրավվածությունը չսահմանափակել միայն Երևանով և Բաքվով։ Նրանք գտնում են, որ TRIPP-ի հետ կապված գործընթացներում պետք է ներգրավվեն նաև Անկարան, Մոսկվան և Թբիլիսին։

«Հաշվի առնելով Իրանի սահմանին TRIPP-ի մոտ լինելը՝ կարևոր է այս հարցի շուրջ առնվազն անուղղակի երկխոսություն պահպանել նաև Թեհրանի հետ։ Ռուսաստանին տեղեկացնել այն մասին, թե հատկապես ինչով են զբաղվում Միացյալ Նահանգները, և որոնք են տարածաշրջանում նրանց հետաքրքրությունների սահմանները։ Դա վ ճռորոշ նշանակություն կունենա Մոսկվայի մտահոգությունները փարատելու և թույլ չտալու համար, որ սաբոտաժի ենթարկի TRIPP-ը։ Ավելի բարդ, բայց, թերևս, արդարացված մոտեցում է՝ ուսումնասիրել Ռուսաստանի սահմանափակ մասնակցության հնարավորությունները TRIPP-ի այն տարրերում, որտեղ կա փոխադարձ օգուտի տեղ՝ առանց Մոսկվային գերիշխող լծակներ տրամադրելու»։

Բացի այդ, հոդվածի հեղինակների կարծիքով՝ Սպիտակ տունը պետք է դրական ճնշում ապահովի հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման, ինչպես նաև սահմանային անցակետերի բացման ու շահագործման հարցում։ Նրանց կարծիքով դա ավելի լայն տարածաշրջանային փոխկապակցվածության անհրաժեշտ տարր է։

«Եթե հաջողվի այս գործընթացը տարանջատել Սահմանադրությունը վերանայելու վերաբերյալ Հայաստանին ներկայացվող Ադրբեջանի շարունակական պահանջներից, Վաշինգտոնը պետք է ձգտի դրան»,-ընդգծել են ամերիկացի հետազոտողները։

TRIPP-ի իրականացման գլխավոր ինտրիգներից մեկն այն է, թե արդյո՞ք Ռուսաստանը որևէ երրորդ երկրի կփոխանցի «Հայկական երկաթուղիներ»-ի կառավարումը, թե՞ կշարժվի այլ սցենարով։

Տարածաշրջանային հարցերով փորձագետ Արմեն Պետրոսյանի կարծիքով՝ սա ոչ միայն Հայաստան-Ռուսաստան, այլև ԱՄՆ-Ռուսաստան հարաբերությունների տիրույթում է։

«Այսինքն՝ եթե Հայաստանը և Ռուսաստանը, այնուամենայնիվ, չեն կարողանում գալ այնպիսի պայմանավորվածությունների, որոնք կբավարարեն նախագծի լիարժեք իրականացմանը, բնականաբար, Միացյալ Նահանգները ևս պետք է միջամտի»։

Հայաստանի համար նման ռազմավարական նշանակության նախագիծը չպետք է պայմանավորել որևէ արտաքին դերակատարի շահերով, շեշտում է Պետրոսյանը։ Նա հիշեցնում է, որ հայկական կողմը բազմիցս նշել է՝ անկախ Ռուսաստանի դիրքավորումից՝ պատրաստ է ինքնուրույն իրականացնելու, օրինակ, երկաթգծի շինարարությունն այն հատվածներում, որտեղ դրա կարիքը կա։

Փորձագետի խոսքով՝ կառավարելի է նաև Իրանի դիրքորոշումը, չնայած Վաշինգտոնի ու Թեհրանի միջև առկա բազմաթիվ խնդիրներին։

«Հայաստանի և Իրանի միջև հարաբերություններն այնպիսի կարևոր նշանակություն ունեն, որ չեմ կարծում, թե Իրանը կարող է դեմ լինել այնպիսի նախագծին, որը ռազմավարական նշանակություն ունի Հայաստանի համար, և, բացի այդ, այն կարող է մեծ օգուտներ և ձեռքբերումներ տալ նաև հենց Իրանին»։

Ի դեպ, օրերս ՊԵԿ նախագահ Էդուարդ Հակոբյանն ու Իրանի տնտեսական հարցերի և ֆինանսների փոխնախարար, մաքսային ծառայության ղեկավար Ֆորուդ Ասգարին Թեհրանում քննարկել են Հայաստանի և Իրանի միջև առևտրային հոսքերի ու մաքսային վերահսկողության դյուրացման հարցերը։

Կողմերը պայմանավորվել են հնարավորինս շուտ գործարկել նախնական տվյալների փոխանակման համակարգը, աշխատել լիազորված տնտեսական օպերատորների փոխճանաչման ուղղությամբ։ Նաև արձանագրություն են ստորագրել ապրանքների ու տրանսպորտային միջոցների վերաբերյալ նախնական տեղեկատվության փոխանակման մասին։