Ինչո՞ւ Արցախի 11-12-րդ դարերի եկեղեցիների վրա ալբաներեն գրություններ չկան. L'Osservatore Romano

L’Osservatore Romano թերթը Ռոսելլա Ֆաբիանիի ստորագրությամբ հրապարակեց «Ճանապարհորդություն դեպի հին կովկասյան Ալբանիա. քրիստոնեության ակունքներում» հոդվածը: Տարբեր բողոքների պատճառ դարձած այս հոդվածի առնչությամբ նույն թերթում տեղ են գտել աստվածաբանության դոկտոր, Արևմտյան Եվրոպայի Հայրապետական պատվիրակ և Սուրբ Աթոռում Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու ներկայացուցիչ Խաժակ Պարսամյանի մտորումները։

«Այն խանդավառությունը, որը փայլում է Ֆաբիանիի տողերում, միշտ պետք է զուգակցվի պատմական տեղեկության խստության հետ: Անցյալը պատմելը, նախևառաջ, պահանջում է գիտելիքներ և հարգանք այն աղբյուրների և եղանակների նկատմամբ, որոնք պահանջում են դրանց կիրառումը, հակառակ դեպքում մենք ի վերջո պատմության խեղաթյուրված և ապակողմնորոշող տեսակետ ենք սփռում՝ նպաստելով թյուրիմացությունների աճին:

Զարմանալի է, օրինակ, հին Կովկասյան Ալբանիայի աշխարհագրական սահմանումն իբրև տարածք, որը «ձգվում էր հյուսիսում լեռներից մինչև հարավում՝ Արաքս գետը և արևելքում՝ Կասպից ծովից մինչև արևմուտք՝ Վրաստանի (ապա՝ Իբերիա) սահմանները»։

Ընդսմին անհայտ է կովկասյան հնագույն թագավորություններից մեկի՝ Հայաստանի գոյությունը, որին, ըստ դասական բոլոր աղբյուրների, սահմանակից էր Ալբանիան։ Մյուս կողմից, Ալբանիայի ընդարձակումը դեպի Արաս (դասական աղբյուրներում Արաքսը) հակադրվում է նույն աղբյուրների վկայություններին։

Խոսքն ավելի շուտ Ալբանիայի մասին է, որը ձգվում է Կուր գետից հյուսիս, որտեղ երկրի քաղաքական և կրոնական կենտրոնն էր, Եկեղեցին, որն ավանդաբար համարվում էր առաջին ալբանական եկեղեցին և որտեղ հայտնաբերվել են մինչ օրս հայտնի միայն յոթ ալբանական արձանագրությունները: Միայն 4-րդ դարի վերջին էր, որ հարավից մինչև Արաս գետը ձգվող հողերը ներառվեցին Ալբանի սկզբնական տարածքում։

Քրիստոնեության ներթափանցումը Կովկաս և այս տարածաշրջանում ձևավորված երեք ազգային՝ ալբանական, հայկական և վրացական եկեղեցիների հարաբերությունները բարդ թեմա է, որը լիովին չի պարզաբանվել։

Հայկական և ալբանական եկեղեցիների համակեցությունը նույնիսկ նրանց գոյության առաջին դարերից դյուրին չէր։ Ալբանական եկեղեցին ենթարկվել է հայկական եկեղեցու մեծ ազդեցությանը, այնքան, որ միջնադարից սկսած այն խորապես հայացվել է։ Մենք չենք կարող անտեսել այդ հարաբերությունների բարդությունը և պնդել, որ ալբանական եկեղեցու «հայկականացումը» սկսվում է 19-րդ դարի սկզբից՝ վկայակոչելով 1828 թվականի Թուրքմենչայի խաղաղության պայմանագիրը և 1836 թվականին Ալբանական եկեղեցու լուծարումը:

Ինչո՞ւ հոդվածում հիշատակված Ալբանիայի կաթողիկոսի իրավասության ներքո գործող արցախյան եկեղեցիները կրում են միայն հայերեն արձանագրություններ, որոնք թվագրվում են առնվազն 11-12-րդ դարերով, մինչդեռ այնտեղ ալբաներեն արձանագրություններ չկան։

Մենք պետք է զգույշ լինենք, որպեսզի չավելացնենք լարվածությունը, որն արդեն իսկ սպանել է հազարավոր մարդկանց և ստիպել տասնյակ հազարավոր հայերի լքել անհիշելի ժամանակներից բնակեցված իրենց հողը»,- նշված է L'Osservatore Romano-ում հրապարակված Խաժակ Պարսամյանի հոդվածում։